Naseljavanje Jevreja na Balkan započinje još za vrijeme grčko-perzijskih ratova, nastavlja se u rimsko doba, a posebno snažan talas doseljavanja sefardskih Jevreja pada pod kraj XV i početak XVI stoljeća.
Sefardski Jevreji, nakon izgona iz španske postojbine 1492/96. godine, masovnije dolaze na Balkan, a potom (1565.) u Bosnu i Hercegovinu. Najveći centar na ovim prostorima im je bilo Sarajevo, gdje je bila sinagoga (1580/81.) i sjedište rabina. Veliki ključevi kućnih kapija koji se i danas nude kao turistički suveniri širom Bosne i Hercegovine su simboli jevrejskog egzodusa iz Španije, a kasnije slomom Osmanskog i Austro-Ugarskog carstva i bivše države Jugoslavije, simboli bosanskohercegovačkih izbjeglica (muhadžera) svih nacionalnosti.
Sefardske romanse koje su oni sami nazivali romansos (od španske riječi romances) su imale veliki uticaj u oblikovanju autohtone Bosanske sevdalinke. Romanse bosanskih Sefarda se razlikuju od onih koje se pjevaju u Turskoj ili Maroku, a po bogatstvu osjećaja prevazilaze one koje su porijeklom iz Španije – zabilježio je prof. dr. Samuel Kamhi.
Omer Pobrić, izvođač i veliki poznavalac sevdalinke dao je i definiciju ovog muzičkog oblika: Sevdalinka je bosanska, gradska ljubavna pjesma, pri čemu riječ „bosanska“ geografski određuje autohtonost sevdalinke, riječ „gradska“ urbanost, a riječ „ljubavna“ sadržajnu tematiku. Dr. Esad Bajtal, filozof, sociolog, psiholog i politički analitičar je autor sjajne knjige “Sevdalinka – alhemija duše”.
U vremenu teške stagnacije Osmanskog Carstva građani Sarajeva su spriječili bosanskog vezira Ruždi-pašu da opljačka i pogubi sarajevskog haham-bašu i još deset uglednih Jevreja, 22. oktobra 1819. godine, kada je Ahdnama po posljednji put potegnuta kao argument. Već u martu slijedeće godine počelo je uništavanje bosanskog plemstva kada je Dželalpaša ubio desetine bosanskih ajana. Uništavanje bosanskog plemstva je nastavljeno 1831/32. u vremenu Zmaja od Bosne, Husein kapetana Gradaščevića, a definitivno uništavanje bosanskih prvaka je bilo 1851. u vremenu Omer-paše Latasa.
Sarajevska hagada je jevrejska obredna knjiga (kodeks), koja sadržava biblijske priče, molitve i psalme koji se čitaju na jevrejski praznik Pesah, praznik oslobođenja iz egipatskog ropstva. Na tradicionalnoj obrednoj Seder večeri se čita Hagada. Svaka jevrejska porodica ima Hagadu, ali one bogatije, u zlatno doba Španije mogle su sebi priuštiti i luksuzno izrađene kao što je naša. Kodeks je pisan na finom pergamentu i predstavlja najstariji i najraskošniji primjer ove vrste kodeksa u svijetu. Djelo je španske iluminatorne umjetnosti polovine XIV stoljeća, sa očiglednim uticajem tadašnje italijanske i francuske savremene slikarske umjetnosti, nastale vjerovatno u Barceloni. Zabilješka na Hagadi govori da je u 18-oj godini nakon izgona (1510.), obredna knjiga promijenila vlasnika ali nemamo imena ni starog ni novog vlasnika. Bilješka na Hagadi iz 1609. kaže da u knjizi nema ništa protiv crkve. U potpisu je inkvizirot Vistorini, a inkvizitor sa tim imenom u to doba je djelovao i u Veneciji i u Modeni.
U Sarajevu se 1892. godine formira Jevrejsko kulturno-umjetničko društvo „La Benevolencija“ kome Josef Koen nudi da proda Hagadu koja je za društvo bila preskupa, ali je kupuje Landes Museum – Zemaljski muzej za 150 kruna (današnjih oko 7.500 EUR) kada je šalju u Beč na ekspertizu. Iz Beča je, vjerovali ili ne, nakon petnaest godina vraćaju u Sarajevo. Hvala im što danas imamo Sarajevsku, a ne Bečku hagadu. Hagada nikada nije bila javno izložena i uvijek se čuvala na posebnom mjestu. Nije se vidjela, ali se za nju znalo – zapisao je rabin Jakob Finci.
U Drugom svjetskom ratu Hagadu spašavaju tadašnji direktor muzeja Jozo Petrović, kustos Derviš Korkut i Meho Bandić, imam džamije iz Umoljana, koji je sakrivaju ispod praga stare džamije (1488.) u Umoljanima na južnoj strani planine Bjelašnica.
Na samom početku WWII doneseno je niz, u okupiranoj Evropi jedinstvenih, muslimanskih rezolucija, koje su javno osuđivala nedjela Nezavisne države Hrvatske – NDH, zbog zločina nad Srbima, Jevrejima i Romima. Začetak rezolucija bili su skupštinski zaključci Ilmije (svećenstva) El Hidaje 14. 8. 1941. godine, u Sarajevu, a potpisnici su bili muslimanski prvaci u Sarajevu, Mostaru, Banjaluci, Bijeljini, Bileći, Visokom, Bosanskoj Dubici, Tuzli, Trebinju… Zločini fašističkih režima u Hrvatskoj i Srbiji su nastavljeni, a malo potom je režim susjedne Srbije, prvi na svijetu, objavio Judenfrei – slobodni od Jevreja. Sudbina Jevreja u Kraljevini Jugoslaviji je tako zapečaćena holokaustom (grčki: ólokauston – potpuno spaljen) izvršenim od strane fašista i domaćeg ološa“ – (Z. Bibanović, Kulturno i prirodno naslijeđe Sarajeva, MIB Sarajevo, 2015.).
Heroj spašavanja Hagade u posljednjem agresivnom ratu (1992/25.) bio je prof. dr. Enver Imamović, koji je u decembru 1993. godine, u vremenu bjesomučnog granatiranja Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine od strane Vojske i Policije Republike Srpske i vikend zločinaca (Sarajevo safari) i pogibije na radnom mjestu tadašnjeg direktora ZMBIH, Rize Sijarića, nakon višednevnog traganja, pronašao Hagadu u depou muzeja i prenio je u trezor Narodne banke.
Tada se zlonamjerno govorilo i pisalo u svijetu da je Vlada RBiH prodala Hagadu i za te pare kupila oružje. Na Pesah 1995. godine, senator SAD, Liberman je rekao: „Ja bih došao u Sarajevo na Pesah, ako će na stolu biti Sarajevska hagada“. Knjiga je pod velikim obezbjeđenjem donesena senatoru Libermanu u Jevrejsku opštinu. Tada je New York Times napisao da je vrijednost Hagade 700 miliona dolara, što je ostalo do danas. Napokon, naporom Misije UN i Jevrejske opštine u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine otvorena je specijalna sef soba (2002.) u kojoj se uz najvrijednije eksponate našla i Hagada.
Veoma važan podatak je da Jevreji u Sarajevu i drugim gradovima u BiH, nikada nisu živjeli u posebnim getima (odvojenim kvartovima). Sarajevsko Staro jevrejsko groblje je jedinstveno u svijetu po neuobičajeno umjetnički oblikovanim spomenicima i najvažnije je jevrejsko groblje u Evropi, zajedno sa grobljem u Pragu. Sefardske iluminacije i tekstualne dekoracije vjerskih i svjetovnih dokumenata su sasvim izdvojena pojava u našim krajevima u XVI stoljeću. Groblje je danas kandidat za upis na listu Svjetske kulturne baštine – UNESCO.
Na tom jedinstvenom groblju je u tajnosti (1942.) ukopana sarajevska književnica, pjesnikinja, prevoditeljica i prosvjetiteljica Laura Papo Bohoreta (nepoznato mjesto ukopa). „Laura je izuzetno važna osoba za kulturnu žensku historiju Sarajeva i Bosne i Hercegovine. Njeno djelo je ostalo gotovo nepoznato čak i u njenom Sarajevu, prije svega zato što je pisala na ladino jeziku bosanskih Sefarda (amalgam hebrejsko-špansko-portugalskog jezika) – zabilježila je Dragana Tomašević u Priči o bosanskim ženama.
Laura je tako doživjela sudbinu približno 300 bosanskih alhamijado pjesnika i književnika (nearapska književnost pisana arapskim pismom) koji su stvarali u multikulturnoj sredini Sarajeva u kojem se stoljećima govorilo turski, arapski, perzijski, bosanski, hrvatski, srpski, mađarski, njemački, italijanski, španski, ladino…
Mnoge zemlje svijeta u oblikovanju svoga nacionalnog teritorija su pribjegle genocidu. Neke od njih su bile i višekratni povratnici u zločinu genocida. Istovremeno režimi Bosne i Hercegovine, najstarije države u ovim granicama u Evropi, kroz cjelokupnu svoju historiju, nisu nikada počinili zločin genocida. Zbog toga i mnogo drugoga što nije rečeno, građani Bosne i Hercegovine imaju puno moralno i etičko pravo da osuđuju današnji zločinački režim u Izraelu i zločine mnogih drugih režima velikih i malih sila, koje su sami sebi urušili empatiju i razumijevanje svjetske javnosti.
To moralno, etičko, historijsko pravo imaju građani, ali ne i političari i visoki državni činovnici koji nečinjenjem ili mrljavim činjenjem pristaju na disoluciju (raspad, rastakanje) vlastite države, zbog sebičnih, materijalnih interesa. Oni preko tri decenije kriju od svjetske javnosti uništavanje institucija kulture Bosne i Hercegovine, čuvara nacionalnog blaga, kao što su: Kinoteka BiH, Zemaljski muzej BiH, Historijski muzej BiH, Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti BiH, Biblioteke za slijepa i slabovidna lica BiH, Umjetničke galerije BiH i Nacionalne univerzitetske biblioteke Bosne i Hercegovine, Ono što nisu uništile agresorske granate, uništavaju poslijeratni bh režimi politikom “tri feuda pod jednim krovom” na kojoj grade svoje bogatstvo i političke karijere. Etno akterima je veoma poznato da je kultura u najširem značenju, moćnija od ekonomije i politike i da progres bosanskohercegovačkog društva zavisi od razvoja te velike naše vrijednosti.
Za pisanje kolumne korišteni su dijelovi iz moje buduće knjige Bosna i Hercegovina – kulturna kapija Evrope (drugo i dopunjeno izdanje).
Upoznajte svijet oko nas 
Lijepo, popularno napisano, dragi Zorane; čestitam!
VolimVolim